Današnji Novi Beograd predstavlja jedno od najmodernijih i najdinamičnijih područja prestonice – prostor ispunjen poslovnim kulama, tržnim centrima i gusto naseljenim blokovima. Međutim, pre nešto više od sedam decenija ovde su se prostirale močvare, njive i vinogradi sela Bežanija.
Ideja starija od same izgradnje
Planovi o širenju grada na levu obalu Save pojavili su se još nakon 1919. godine, kada su Beograd i Zemun postali deo iste države. Prvi urbanistički plan Beograda donet je 1923, a već 1924. arhitekta Đorđe Kovaljevski predlaže širenje grada ka ovom prostoru. Ipak, sve je ostalo na papiru – isušivanje močvarnog zemljišta bilo je preskupo i tehnički zahtevno.
U međuratnom periodu realizovano je tek nekoliko značajnih objekata: aerodrom na Bežaniji (1924–1927), Staro sajmište (1937–1938) i most izgrađen 1934. godine na mestu današnjeg Brankov most, koji je povezivao Beograd i Zemun. Na čitavom prostoru današnjeg Novog Beograda tada je živelo oko 3.000 do 3.500 stanovnika.
Zanimljivo je da se naziv „Novi Beograd“ prvi put zvanično pominje još 1924. године, kada je u Bežaniji otvorena kafana pod tim imenom, a od 1930. isti naziv nose i novine i udruženja koja deluju na ovom području.
Zvaničan početak – 1948. godina
Masovna izgradnja započela je 11. aprila 1948. godine. Radovi su krenuli na više lokacija – na mestu današnje Palata Srbije (nekadašnja Palata SIV-a), Hotel Jugoslavija, Studentski grad, kao i u zoni današnjeg Tošinog bunara i KBC Bežanijska kosa.
U početku se gradilo ručno, uz ogroman entuzijazam omladinskih radnih akcija. Prva završena zgrada bio je Radnički univerzitet (1949). Međutim, nakon sukoba Jugoslavije sa SSSR-om i ekonomske krize, 1950. године radovi su gotovo obustavljeni.
Tokom naredne decenije završeni su samo ključni objekti – Palata federacije, Paviljoni, Studentski grad i KBC Bežanijska kosa. Godine 1952. osnovana je Opština Novi Beograd, a 1956. formirana je Direkcija za izgradnju, čime počinje nova faza razvoja.
Od socrealizma do modernizma
Prvobitna arhitektonska zamisao bila je inspirisana sovjetskim socrealizmom, što je najvidljivije u naselju Paviljoni (blokovi 7 i 8). Šezdesetih godina stil se menja – pod uticajem zapadnoevropske moderne i principa slobodne gradnje, masovno niču stambeni blokovi kakve danas poznajemo. Novi Beograd tada postaje urbanistički uzor drugim gradovima bivše Jugoslavije.
Kako su nastajali blokovi?
Jednocifreni blokovi su najstariji i nalaze se u centralnom delu, oko Fontane (blokovi 1–4). Kasnije su građeni blokovi 21, 22, 23 i dalje ka Zemunu. Najnaseljeniji su blokovi 45 i 70, dok se u Bloku 21 nalazi jedna od najdužih stambenih zgrada u ovom delu Evrope – lamela u obliku slova „S“, duga skoro kilometar, sa oko 3.500 stanara.
Česta nedoumica jeste nepravilan raspored brojeva – zašto se, na primer, između blokova 41 i 45 nalaze 70 i 71? Razlog leži u regulacionom planu iz šezdesetih godina. Novi Beograd se postepeno širio, pa su brojevi dodeljivani naknadno, u skladu sa proširenjima teritorije i potrebama urbanista i industrije. Numeracija je ostala neizmenjena do danas.
Infrastruktura i veliki projekti
Šezdesetih i sedamdesetih godina grade se ključne saobraćajnice i objekti. Izmeštanje stare pruge, omladinske radne akcije i izgradnja Most Gazela (otvoren 1970) dodatno su povezali Novi Beograd sa ostatkom grada. Novi aerodrom u Surčinu otvoren je 1962. године, čime je dodatno podstaknut razvoj ovog dela prestonice.
Od „svinjske plaže“ do poslovnog centra
Malo je poznato da su pojedini današnji blokovi nekada bili poznati kao „svinjska plaža“, a stara železnička pruga presecala je čitav prostor između Zemuna i Beograda. Danas je slika potpuno drugačija – Novi Beograd je poslovno srce grada, sa brojnim kompanijama, bankama i savremenim stambenim kompleksima.
Masovna izgradnja započeta šezdesetih praktično nikada nije prestala. Upravo zato se Novi Beograd s pravom naziva „gradom u gradu“ – prostorom koji je od močvarne ravnice prerastao u jedan od najznačajnijih urbanih i privrednih centara Srbije.
